Әфганстан – йөрәк ярасы
Максат: Әфганстан сугышы турында белешмә бирү, сугышны китереп чыгарган сәбәпләр, аларны ачыклау, интернационалист яугирларны хөрмәт белән искә  алу.
Хәерле көн, исәнмесез!
Без бүген сезнең белән хәрби патриотик темага сөйләшүне дәвам итәбез. Быел Әфганстаннан Совет гаскәрләре чыгарылуга 25 ел тула. Әфган сугышы, Әфганстан....9 ел, 1 ай, һәм 19 көн дәвам иткән сугыш һаман серле табышмак булып кала килә.
13 мең, 833 ир-егетнең Әфганстанда гомере өзелде, 49 мең 985е гарипләнде, 312 яугир хәбәрсез югалды, 18-е чит илләргә озатылды....
Бүгенге сөйләшүгә ачыклык кертер өчен сүзне ерактанрак башлыйк. 
                       "Әфганстан - серле ил" 
Чыннан да, бу ил турында без ниләр беләбез соң ?
-Ислам Дәүләте Әфганстан.
Мәйданы 655 мең кв. км.
Халык саны (1999) 20 млн. кеше.
Дәүләт теле - дари һәм пушту.
Башкаласы - Кабул ( 2млн. халык, (1999).
Акча берәмлеге - әфгани.
Географик хәленә килгәндә, Азияның коньяк-көнбатышына урнашкан. Диңгезгә чыгу юлы юк. Чикләренең гомум озынлыгы 5529 чакрым. Төньяк-көнчыгыштан Кытай һәм Һиндстан белән, көнчыгыш һәм көньяктан Пакистан; төньяктан Таджикстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан; көнбатыштан Иран белән чиктәш.
Илнең 4/5 өлешен таулар били. Җирләре комлы, ташлы. Климаты коры. Биек таулар да кыш 7-8 аи дәвам итеп таулар да кар ятса, җәен температура + 50* ка җитә.
Җир асты байлыклары: төсле, кыйммәтле, сирәк һәм кара металлар, нефть һәм газ.
Ил башлыча - аграр.
Халыкның 1/7 өлеше күчмә һәм ярымкүчмә тормыш алып бара, терлекчелек белән шөгыльләнә. Гомум мәйданның 13 % ы гына сөренте җирләр .
Сәнәгать(промышленность) алга китә алмаган, санаулы гына туку, мебель ясау, цемент җитештерү предприятияләре бар. Йон келәмнәрне кустар рәвештә җитештерү үсеш алган .Әфганстан-дөнья базарына каракуль тиреләрен чыгару буенча танылу алган. Тимер юллар юк, төп транспорт төрләре - автомобиль, һава юлы, ишәк һәм дөяләр.
  Әфганстан - күпмилләтле дәүләт.Үзе белән чиктәш булган барлык илләрнең дә милләт вәкилләре яши. Ирләрнең уртача гомер озынлыгы 46, хатын-кызларныкы 44 яшь. Халыкның 80%ы авылларда яши, 70% халык надан. Укыган кеше зур хөрмәткә ия. Әфганстан халкының бүгенге көндәге яшәү рәвеше урта гасырлардан бик аз аерыла.Ислам динен тоталар, аның гадәтләренә, таләпләренә буйсыналар. Әфганстан халкы гаять кунакчыл халык, кунакны ихтирам итәләр; түрдәге урын да, ризыкның иң татлысы да  аның өчен һәм шул ук вакытта үчле дә халык. Кем дә булса аңа зыян сала икән, ул аны онытмый, кичерә алмый һәм бу үчнең буыннан - буынга дәвам итүе дә мөмкин. Гомумән, әфганлылар, "кунак ашы - кара-каршы" дип яшәүче халык, яхшылык өчен дә, начарлык өчен дә. Безгә таныш булмаган Әфганстан иле турында кыскача шулар. 
                           "Кара тюльпан -кайгы хәбәре" 
    Әйе, бу дәһшәтле сугышта күпме кан, күпме күз яше түгелгән. Шуңа да бүген без Әфганстанда батырлык күрсәткән яугирләрне хөрмәт итәргә һәм Ватан өчен гомерләрен биргәннәрнең якты истәлеге алдында баш ияргә тиешбез. "Көт, әнием, кайтырмын !" дип хатлар язган 13 мең 833 ир - егетнең Әфганстанда гомере өзелде, 49 мең 985е гарипләнде ."200 нче № лы йөк " төягән самолетларда безнең Кама Тамагы  районына да 5 табут кайтты. Һәм тагын  «ни өчен?» дигән сорауны кабатларга мәҗбүр булабыз.
   XX гасыр - дөньяда күп үзгәрешләр гасыры. Алда әйтелгәнчә, Әфганстанда үзгәрешләр булмады диярлек. Бу ил феодализм шартларында яшәвен дәвам итте.
   1973 елда илдә переворот булды һәм ил республика дип игълан ителде .Власть башына Мөхәммәд Дауд килде. Ә 1973 елга кадәр, 1965 нче елда ук , Әфганстанда халык - демократик партиясе оештырылды. Бу партиянең максаты - илне социалистик юлдан алып бару була. Әмма әфган армиясының бер өлеше үзен ил Президенты дип игълан иткән М. Даудка буйсынмый башлый. Халык - демократик партиясе лидерларыннан берсе Хафизулла Әмин җитәкчелегендәге танк частьлары М. Дауд сарайларын басып алып туганнары белән бергә аны үтерә . Шушы хәрби переворот - власть алышыну Әфганстанда "Апрель революциясе " дип игълан ителә дә инде . (1978.27.04)
    Революция лидерларының максаты: илдә социализм урнаштыру һәм динне бетерү. Яңа режим әфган халкында бик аз яклау таба һәм каршылыкларга очрый. Халык яңа режимга каршы баш күтәрә. Яңа хөкүмәт Советлар Союзына үз халкын бастыру өчен хәрби ярдәм сорап мөрәҗәгать итә. Феодализм шартларында яшәгән Әфганстан мәсьәләләрен социалистик юл белән хәл итәргә әзер түгеллеген безнең ил җитәкчеләре аңлый. Анда дин көчле, халык надан, икъдисат артта калган. Халык якламаган хөкүмәтне штыклар ярдәмендә генә саклап алып калып буламы соң? Әфганстанның власть башлыклары да (Тараки һэм Хафизулла Әмин) уртак фикердә була алмыйлар. Әфганстан лидеры Хафизулла Әмин Мәскәүдән хәрби ярдәм сорап кат-кат мөрәҗәгать итә. Озак икеләнүләрдән соң, декабрь аенда,(1979) Совет гаскәрләрен Әфганстанга кертү турындагы карар политбюро утырышында кабул ителә. Серле була ул документ: "Дәүләт чиген кисеп чыгу вакыты 15.00 сәгатъ." дип языла . Менә шушы көн - 1979 елның 25 декабреннән башлап илебез тарихының батыр һәм бер үк вакытта оятлы да бите ачылды. "Күрше дус халыкка интернациональ ярдәм күрсәтү" дигән сүзләр астында 18-20 яшьлек егетләрнең гомерләре өзелде. 1980 елның гыйнвар аенда илгә 50 меңгә якын кешедән торган Совет гаскәрләре кертелә. Кыскасы, халык революциягә, яңа режимга риза булмыйча баш күтәрә, ә хөкүмәт башлыклары, халыкны бастыру очен Советлар Союзыннан хәрби ярдәм сорый. Менә шулай башлана безнең халык телендәге "әфган сугышы". Ә Совет гаскәрләрен керткәч, хәл тагын да кискенләшә. Әфган оппозициясе моңа каршы килеп кенә калмый, үзе безнең чикне бозып, диверсияләр оештыра. 1981 елда чик сакчыларын камап алу,  шартлаткычлар,  корал, наркотиклар кертү көчәя. Ә 1982 елның башыннан совет җитәкчелегенең карары белән Әфганстанның бөтен чиге буенча 100 чакрымга кадәр кереп хәрби хәрәкәтләр башлана. 
Кирәк идемени бу гаделсез сугышта арысландай ир -егетләребезнең чәчкә кебек гомерләрен өзү ? - дигән сорау бүген дә җавапсыз кала.
" Түгелмәсен аналарның күз яше " 
Әфганстан, исемең шигъри синең ,
Җирең сихри , кыя , таш - тауларың !
Изге дуслык бурычын үтәр өчен
Сиңа китте бик күп якташларым....
Кыяларның булмый ак таплары ,
Аларның була тик ак ташлары .
Шул ташларны каннарына манып ,
Табутларда кайтты якташларым.
    Еллар үтү белән күп вакыйгалар хәтердән җуела . Әмма без бу гаделсез сугышның корбаннарын онытырга тиеш түгелбез. Үлгәннәр хәтере исәннәрдә яши. (Бер минутлык тынлык игълан ителә.)
"Без бу җирдә туып үскәннәр " 
     Әфганстанның шомлы җилләре безнең Олы Салтык авылын да урап үтмәде. Безнең авылда туып үскән  егет  ул дәһшәтле көннәрнең шаһиты булып, гомерләрен куркыныч астына куеп ут астында йөрергә, дары исен иснәргә туры килә. Хәрби хезмәтен Әфганстанда үткән бу солдатка  исән - сау туган якларына әйләнеп кайтырга насыйп була.
Яруллин Илшат Вәлиәхмәт улы
     Хөрмәтле укытучылар һәм  укучылар! Безнең барыбызның да теләк бер - Җир йөзендә сугыш утлары кабынмасын. Яшь егетләрнең гомере вакытсыз өзелмәсен, ата -аналар кайгы яше түкмәсен иде. Солдат сугышны үзе сайламый, ул сугышны игълан итми. Фәкать ул кушылган боерыкны үти. Меңәрләнгән  корбаннар,  күз яшьләре,  гариплекләр китергән сугыш өчен солдат гаеплеме, үз җирендә үзе хуҗа булган әфганлымы ? Әллә халык язмышы белән уйнаган ил башлыкларымы? Бу тема озак еллар яшерен булып кала килде.  Әфган сугышы барлык милләт кешеләре өчен дә уртак. Һәр шәһәр, район, авылга кагылган аның рәхимсез җиле. Күп йортларга кергән аның кайгысы. Бу афәт күпме яшь гомерләрне өзде, әти-әниләренә гомерлек кайгы китерде. Исән-сау кайтучылар бәхетле, тик шулай да аларның да матур еллары сугышта үткән, ул көннәр тормышларында иң авыр хатирәләр булып калырлар.
    Сугышта катнашучылар гына түгел, без, бүгенге яшьләр, һәм киләчәк буын кешеләре дә бу вакыйганы онытырга тиеш түгел. Көннәр тыныч, күкләребез аяз булып, атыш, шартлау тавышларын ишетмичә яшәргә язсын иде. Киләчәктә җир йөзендә сугышлар кабатланмасын!